कक्षा ९ संस्कृत अध्याय 1 आकाङ्क्षाविधिः के लिए एनसीईआरटी समाधान

सबसे पहला प्रश्न सदा क्रियापद का होता है। पुस्तक कहती है — ‘अतः एषः विधिः आकाङ्क्षाविधिः इत्यपि उच्यते। अत्र प्रश्नेषु प्रथमतः क्रियापदेन आकाङ्क्षाप्रश्नः क्रियते।’

पुस्तक का छोटा उदाहरण — ‘सा विद्यालयं गच्छति इति वाक्ये क्रियापदं किम् इति प्रश्नः भवति। तस्य उत्तरं ‘गच्छति’ इति। तदनन्तरं क्रियाम् अनुसृत्य कर्तुः कर्मणः तृतीयादिविभक्त्यन्तानां क्त्वान्तल्यबन्तानाम् अव्ययादीनां च विषये आकाङ्क्षां कृत्वा प्रश्नाः क्रियन्ते। छात्राः विचिन्त्य उत्तराणि वदिष्यन्ति।’

प्रश्न कितने बड़े हों — ‘खण्डान्वयविधौ प्रश्नाः सामान्यतया द्विपदात्मकाः त्रिपदात्मकाः चतुष्पदात्मकाः वा भवितुमर्हन्ति। तन्नाम लघुप्रश्नाः भवन्ति।’ — अर्थात् प्रश्न दो, तीन या चार पदों के छोटे-छोटे होने चाहिए, जैसे ‘कः उपैति ?’ (दो पद), ‘कीदृशः घटः उपैति ?’ (तीन पद), ‘अर्धः घटः किम् उपैति ?’ (चार पद)।

स्मृति-श्लोक का आदेश है — ‘किमो रूपं पुरस्कृत्य तृतीयादीनि योजयेत्’। नीचे वही पूरी सूची है, विभक्ति-सहित। यह याद कर लेने पर किसी भी श्लोक का खण्डान्वय स्वयं किया जा सकता है।