सूचना — ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं। शारदा का परिशिष्टम् १ केवल विधि सिखाता है, कोई अभ्यास नहीं देता। नीचे के श्लोक और उनके उत्तर केवल स्वयं जाँच के लिए यहाँ जोड़े गए हैं। पहले उत्तर ढँककर स्वयं अन्वय लिखिए, फिर मिलाइए।
१. उद्यम का महत्त्व —
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः
दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति ।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या
यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥
अन्वयः — लक्ष्मीः उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति। कापुरुषाः ‘दैवेन देयम्’ इति वदन्ति। दैवं निहत्य आत्मशक्त्या पौरुषं कुरु। यत्ने कृते यदि न सिध्यति (तर्हि) अत्र कः दोषः ?
(कर्ता ‘लक्ष्मीः’ पहले; ल्यबन्त ‘निहत्य’ अपनी क्रिया ‘कुरु’ से पूर्व; तृतीयान्त ‘आत्मशक्त्या’ क्रिया से पहले; ‘यत्ने कृते’ भावलक्षण-सप्तमी; ‘तर्हि’ अध्याहार्य।)
२. संगति का फल —
सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत् त्यक्तुं न शक्यते ।
स सद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम् ॥
अन्वयः — सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः (अस्ति)। सः चेत् त्यक्तुं न शक्यते, (तर्हि) सः सद्भिः सह कर्तव्यः। सन्तः सङ्गस्य भेषजम् (सन्ति)।
(तीनों वाक्यों में ‘अस्ति/सन्ति’ अध्याहार्य; तुमुन्नन्त ‘त्यक्तुम्’ अपनी क्रिया ‘शक्यते’ से पहले; तृतीयान्त ‘सद्भिः’ के साथ अव्यय ‘सह’।)
३. वाणी का गुण —
केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वलाः
न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कृता मूर्धजाः ।
वाण्येका समलङ्करोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते
क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ॥
अन्वयः — केयूराणि पुरुषं न भूषयन्ति, चन्द्रोज्ज्वलाः हाराः न (भूषयन्ति), स्नानं न, विलेपनं न, कुसुमं न, अलङ्कृताः मूर्धजाः न (भूषयन्ति)। या संस्कृता (वाणी) धार्यते सा एका वाणी पुरुषं समलङ्करोति। भूषणानि खलु क्षीयन्ते, वाग्भूषणं सततं भूषणम् (भवति)।
(‘न भूषयन्ति’ बार-बार अध्याहार्य है; ‘या … सा’ का जोड़ा मिलाइए; ‘खलु’ तथा ‘सततम्’ अव्यय अपनी क्रिया के पास।)
४. छोटा गद्य-वाक्य (खण्डान्वय की विधि से) — ‘गुरुः शिष्याय ज्ञानं ददाति।’
प्रश्नोत्तर — क्रियापदं किम् ? — ददाति। कः ददाति ? — गुरुः ददाति। गुरुः किं ददाति ? — गुरुः ज्ञानं ददाति। गुरुः कस्मै ज्ञानं ददाति ? — गुरुः शिष्याय ज्ञानं ददाति। अन्वयः — गुरुः शिष्याय ज्ञानं ददाति।
(‘कस्मै ?’ चतुर्थी का प्रश्न है — सम्प्रदान कारक ‘शिष्याय’ को खींच लाता है।)
आगे क्या: यही विधि अब शारदा के हर पाठ के श्लोकों पर लगाइए — पाठ २, ३, ६, ७ और ९ के सुभाषित इसी अभ्यास के लिए सबसे अच्छे हैं। जब अन्वय स्वयं बनने लगे, तब अर्थ और भाव लिखना अपने-आप सरल हो जाएगा — पुस्तक का यही वाक्य याद रखिए : ‘तदनन्तरमेव श्लोकस्य अर्थम् अवगन्तुं शक्यते।’