प्र१.
भूतकाल में कर्तृवाच्य और कर्मवाच्य कैसे बनते हैं — पुस्तक का नियम क्या है?
उत्तर
भूतकाल में पुस्तक क्रिया के स्थान पर कृदन्त लाती है। कर्तृवाच्य में क्तवतु प्रत्यय (‑तवान्/‑तवती/‑तवन्तः) और कर्मवाच्य में क्त प्रत्यय (‑तः/‑ता/‑तम्)। दोनों विशेषण की तरह चलते हैं, इसलिए इनका लिङ्ग-वचन किसी-न-किसी पद से मिलाना पड़ता है — और यही सबसे महत्त्वपूर्ण नियम है।
पुस्तक का नियम (पृष्ठ 180) —
«तथैव कृदन्तेषु भूतकाले कर्तरि ‘क्तवतु’ प्रत्ययस्य कर्मणि ‘क्त’ प्रत्ययान्तस्य च प्रयोगः भवति।»
«विशेषतः भूतकाले कर्मणि क्त-प्रत्ययस्य प्रयोगे कर्मपदस्य लिङ्गं वचनं च स्पष्टं जानीयात्। यतः कर्मपदं यस्मिन् लिङ्गे, यस्मिन् वचने च भवति तस्मिन्नेव लिङ्गे, तस्मिन्नेव वचने च क्रियापदं भवति।»
«तथैव कृदन्तेषु भूतकाले कर्तरि ‘क्तवतु’ प्रत्ययस्य कर्मणि ‘क्त’ प्रत्ययान्तस्य च प्रयोगः भवति।»
«विशेषतः भूतकाले कर्मणि क्त-प्रत्ययस्य प्रयोगे कर्मपदस्य लिङ्गं वचनं च स्पष्टं जानीयात्। यतः कर्मपदं यस्मिन् लिङ्गे, यस्मिन् वचने च भवति तस्मिन्नेव लिङ्गे, तस्मिन्नेव वचने च क्रियापदं भवति।»
| बिन्दु | कर्तरि — क्तवतु | कर्मणि — क्त |
|---|---|---|
| प्रत्यय | ‑तवत् (तवान् · तवती · तवन्तः) | ‑त (तः · ता · तम् · ताः · तानि) |
| किससे लिङ्ग-वचन मिलेगा | कर्ता से | कर्म से |
| कर्ता की विभक्ति | प्रथमा | तृतीया |
| कर्म की विभक्ति | द्वितीया | प्रथमा |
| उदाहरण | सा कवितां लिखितवती। | तया कविता लिखिता। |
‘लिखितवती’ में ‘ती’ क्यों और ‘लिखिता’ में ‘ता’ क्यों: दोनों जगह अन्त स्त्रीलिङ्ग का है, पर कारण अलग है। कर्तरि ‘सा … लिखितवती’ में स्त्रीलिङ्ग इसलिए है कि कर्ता ‘सा’ स्त्रीलिङ्ग है। कर्मणि ‘तया कविता लिखिता’ में स्त्रीलिङ्ग इसलिए है कि कर्म ‘कविता’ स्त्रीलिङ्ग है — कर्ता ‘तया’ का यहाँ कोई असर नहीं। इसी अन्तर को पुस्तक ‘स्पष्टं जानीयात्’ कहकर रेखांकित करती है।