कक्षा ९ संस्कृत अध्याय 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-08

इस अध्याय के बारे में

यह क्या है — ‘धातुरूपाणि’ शारदा का पाँचवाँ और अन्तिम परिशिष्ट है (छपे पृष्ठ 199–206)। परिशिष्ट पाठ नहीं होता — इसमें न श्लोक हैं, न कथा, न अभ्यासाद् जायते सिद्धिः जैसा प्रश्न-खण्ड। यहाँ केवल तिङन्त (क्रिया) रूपों की तालिकाएँ हैं, जिन्हें देखकर छात्र अपना लिखा हुआ रूप मिलाता है। पाँच लकार, पाँच धातु — पुस्तक जिन पाँच लकारों को लेती है वे हैं लट् (वर्तमान), लृट् (भविष्यत्), लङ् (भूत — अनद्यतन), लोट् (आज्ञा/प्रार्थना) और विधिलिङ् (चाहिए/यदि — विधि, निमन्त्रण, सम्भावना)। लिट्, लुङ्, लृङ्, आशीर्लिङ् यहाँ नहीं हैं। धातुएँ पाँच हैं — पठ् (परस्मैपदी), वृधु और लभ् (आत्मनेपदी), तथा शीङ् और भुज् (विशिष्ट आत्मनेपदी)। पुस्तक का क्रम — पहले पृष्ठ 199 पर णिच्-प्रत्ययान्त (प्रेरणार्थक) प्रयोग — ‘पठति’ के सामने ‘पाठयति’ रखकर दिखाया गया है कि प्रेरणा के अर्थ में रूप कैसे बदलता है। फिर परस्मैपदिधातूनां पञ्चस

  1. धातुरूपाणि
  2. णिच्-प्रत्ययान्तानां प्रयोगः (प्रेरणार्थे)
  3. परस्मैपदिधातूनां पञ्चसु लकारेषु प्रयोगाः
  4. आत्मनेपदीनां धातूनां पञ्चसु लकारेषु प्रयोगाः
  5. ‘वृधु’ तथा ‘लभ्’
  6. ‘वृधु’ तथा ‘लभ्’
  7. विशिष्टधातवः (आत्मनेपदिनः)
  8. विशिष्टधातवः (आत्मनेपदिनः)
  9. पूरे परिशिष्ट का सार
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ